Eşit yurttaşlık vaadinden bugüne
Atatürk’ün ölümünün 88’inci yılında Cumhuriyet’in mirasına, kazanılan haklar ve ihlaller üzerinden bakıyoruz. Kadınların siyasal haklarından sendikal güvencelere uzanan dönüşümün yanında; Dersim, azınlıklara yönelik ayrımcılık, darbeler, zorunlu göç ve OHAL uygulamaları da bu tarihin içinde yer alıyor. Belgelerin ortaya koyduğu temel soru aynı: Yurttaşların hakları, devlet karşısında ne ölçüde korunabildi?
Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938’de saat 09.05’te İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda yaşamını yitirdi. Ölümünün 88’inci yıl dönümü, kurucusu olduğu Cumhuriyet’in yurttaşlık ve egemenlik anlayışını yeniden değerlendirmek için de bir vesile.
Cumhuriyet’in insan hakları tarihi, kesintisiz bir ilerleme ya da yalnızca baskılardan oluşan tek çizgili bir anlatıya sığmıyor. Hakların genişlediği dönemler, aynı zamanda bazı toplulukların dışlandığı uygulamalarla; demokratik açılımlar ise askerî ve sivil otoriterleşme dönemleriyle yan yana bulunuyor.
Bu dosya, Cumhuriyet tarihindeki bütün ihlallerin eksiksiz dökümünü değil, farklı dönemlerin sorumluluklarını birbirine karıştırmadan, belgelenmiş başlıca kırılmaları ele alıyor.
Kuruluş döneminin kazanımları ve sınırları
Cumhuriyet’in kadınların siyasal hakları bakımından getirdiği değişim önemliydi. Kadınlar 1930’da belediye seçimlerine, 1933’te muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerine katılma hakkını kazandı. 5 Aralık 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayımladığı çalışmada, bu değişikliklerin kadınların siyasal temsilinin önünü açtığı anlatılıyor. Ancak bu hakların tanındığı siyasal düzen, rekabetçi ve çoğulcu bir demokrasi değildi.
1925 tarihli Takrir-i Sükûn Kanunu, muhalefet ve basın üzerindeki baskının temel araçlarından biri oldu. Atatürk Araştırma Merkezi’nin Cumhuriyet tarihi kitabında, muhalif yayınların kapatılması, gazetecilerin yargılanması ve sansür uygulamaları da yer alıyor. Dolayısıyla kuruluş dönemini değerlendirirken hak kazanımları kadar siyasal özgürlüklerin sınırlarını da görmek gerekiyor.
Dersim ve Trakya: Eşit yurttaşlığın ağır sınavları
Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı döneminde, 1937–1938’de Dersim’de gerçekleştirilen askerî harekât sırasında siviller öldürüldü, aileler yerlerinden edildi. Yaşananlar, Cumhuriyet’in yüzleşme tartışmalarının merkezindeki olaylardan biri olmayı sürdürüyor.
Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, 23 Kasım 2011’de devlet belgelerine atıfla 13 bin 806 kişinin öldürüldüğünü açıklayarak devlet adına özür diledi. Bu sayı, Erdoğan’ın açıkladığı belgelerdeki bilanço olarak aktarılmalı; bütün tarihsel tartışmaları kapatan nihai bir toplam gibi sunulmamalı.
Aynı dönemin başka bir kırılması, 1934 Trakya olaylarıydı. Belgelere dayanan akademik araştırmalar, Yahudilere ait ev ve işyerlerine yönelik saldırı ve yağmaların, bölgedeki Yahudi nüfusun başta İstanbul olmak üzere başka şehirlere göç etmesiyle sonuçlandığını ortaya koyuyor.
Atatürk sonrasında azınlıkların mülkiyet ve güvenlik sorunu
1942 Varlık Vergisi ve 1955’teki 6–7 Eylül saldırıları, Atatürk’ün ölümünden sonraki yönetimlerin sorumluluk alanında bulunuyor.
Seven Ağır ile Cihan Artunç’un Journal of Economic History’de yayımlanan araştırması, Varlık Vergisi’nin gayrimüslimleri orantısız biçimde etkilediğini; gayrimüslimlere ait işletmelerin tasfiyesine ve ekonomik hayattaki varlıklarının daralmasına yol açtığını gösteriyor.
6–7 Eylül 1955’te ise başta Rumlar olmak üzere gayrimüslim yurttaşların evleri, işyerleri ve ibadethaneleri hedef alındı. İnsan Hakları Derneği’nin açıklaması, saldırıları örgütlü bir pogrom olarak nitelendiriyor ve devletin sorumluluğuyla yüzleşilmesini istiyor.
Darbeler: İdamlar, kitlesel gözaltılar ve işkence
27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Başbakan Adnan Menderes ile bakanlar Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan, 1961’de idam edildi. 1972’de Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamları, başka bir kuşağın hafızasında aynı cezalandırma aracının bıraktığı iz oldu.
Bununla birlikte 1961 Anayasası, sendika, toplu sözleşme ve grev haklarını anayasal güvenceye aldı. Anayasa metni, siyasal müdahalelerle hakların genişlemesinin aynı tarihsel dönemde nasıl birlikte bulunabildiğini de gösteriyor.
12 Eylül 1980 darbesinin bilançosu ise kitlesel baskının boyutunu ortaya koyuyor. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun aktardığı verilere göre, darbe sürecinde 650 bin kişi gözaltına alındı, 50 kişi idam edildi, 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı. Bu rakamlar aynı türden ihlalleri ölçmediği gibi, farklı kategorilerde aynı kişilerin bulunması da mümkün; birbirine eklenerek bir mağdur toplamı oluşturulamaz.
Kürt meselesi: Köy boşaltmaları ve zorunlu göç
1980’ler ve 1990’larda güvenlik politikalarının sivil halk üzerindeki etkisi, insan hakları raporlarına ve mahkeme kararlarına yansıdı.
Human Rights Watch’un 2006 tarihli çalışması, 1990’ların ortasına kadar 3 binden fazla köyün boşaltıldığını veya büyük ölçüde ortadan kalktığını; resmî verilere göre 378 bin 335 Kürt köylünün yerinden edildiğini aktarıyor. Bu, raporda kullanılan resmî sayı; zorunlu göçün bütün boyutlarını kapsayan tartışmasız bir toplam değil.
2015–2016’daki çatışmalar ve güvenlik operasyonları sırasında da geniş çaplı yerinden edilme yaşandı. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliğinin 2017 raporu, yerinden edilenlerin sayısını 355 bin ile 500 bin arasında tahmin etti. Raporda hükûmetin PKK saldırılarına ilişkin açıklamalarına da yer verilirken, insan hakları iddialarının bağımsız soruşturulması istendi. BM, sahaya doğrudan erişememesinden kaynaklanan doğrulama sınırlarını da belirtti.
İnanç özgürlüğü ve kadınların korunması
Eşit yurttaşlık sorunu, yalnızca seçimlere katılmakla sınırlı kalmadı. İnanç nedeniyle dışlanma, devletin tarafsızlığı ve şiddetten korunma da bu tartışmanın parçası oldu.
1993’te Sivas Madımak Oteli’nin yakılması sonucu 33 konuk ve iki otel çalışanı yaşamını yitirdi. Alevilerin hafızasında derin bir iz bırakan katliam, yurttaşların güvenliğinin korunması meselesinin ağır örneklerinden biri oldu.
AİHM, Hasan ve Eylem Zengin/Türkiye kararında 2007’de zorunlu din dersleri bakımından eğitim hakkı ihlali buldu. Başörtüsü nedeniyle eğitimden dışlanma ise başka bir hak mücadelesinin konusu oldu; ancak Mahkeme, Leyla Şahin/Türkiye kararında 2005’te ihlal olmadığına hükmetti. Bu farklı sonuçlar, yaşanan toplumsal mağduriyetlerle mahkemelerin hukuki değerlendirmelerinin her zaman örtüşmediğini gösteriyor.
Kadına yönelik şiddette devletin koruma sorumluluğu da Opuz/Türkiye kararında somutlaştı. AİHM, 2009’da yetkililerin koruma sağlamamasını değerlendirerek toplumsal cinsiyete dayalı şiddetin ayrımcılık boyutunu ortaya koydu.
OHAL’den bugüne: İhraçlar ve yargısal güvenceler
15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından ilan edilen OHAL, haklar bakımından yeni bir kırılma yarattı.
BM’nin Mart 2018 tarihli raporu, darbe girişimi sonrasında en az 152 bin kamu görevlisinin işten çıkarıldığını bildirdi. Rapor; keyfî ihraçlar, medya ve dernek kapatmaları, kötü muamele iddiaları ve adil yargılanma güvencelerinin zayıflaması üzerinde durdu. BM, darbe girişimi ve terör saldırılarının yarattığı güçlükleri tanırken, alınan tedbirlerin temel haklarla bağdaşması gerektiğini vurguladı.
AİHM’nin 2023 tarihli Yüksel Yalçınkaya/Türkiye kararı, ByLock kullanımına dayanan mahkûmiyetlerde suçun unsurlarının kişiye özgü biçimde ortaya konulması ve savunma hakları bakımından sistematik sorun tespit etti. Karar, bütün dosyalarda otomatik beraat anlamına gelmiyor; bireysel cezai sorumluluğun kurulması ve adil yargılama güvencelerinin korunması gereğini ortaya koyuyor.
Mahkeme, 25 Ağustos 2026 tarihli ikinci Kavala kararında da Türkiye’nin Osman Kavala’nın serbest bırakılmasını sağlaması ve mahkûmiyetinin sonuçlarını ortadan kaldırması gerektiğine hükmetti.
Belgelerin gösterdiği güncel tablo
Türkiye’de haklar alanında kazanımlar da yaşandı. Ölüm cezasının 2004’te bütün koşullarda kaldırılması bunlardan biriydi. Ancak mevzuat değişiklikleri, uygulamadaki sorunları kendiliğinden sona erdirmedi.
TİHV’nin raporuna göre 2016–2024 arasında 6 bin 249 kişi, doğrudan işkence veya kötü muameleye maruz kaldığını belirterek vakfa başvurdu. Bu rakam, Türkiye’deki bütün vakaların sayısı değil, kuruma yapılan başvuruların sayısı.
Uluslararası Af Örgütünün 2025 yılı değerlendirmesi de ifade, örgütlenme ve barışçıl toplanma özgürlüğündeki kısıtlamalara; gazeteciler, hak savunucuları ve LGBTİ+ örgütlerine yönelik işlemlere dikkat çekiyor.
Bu belgeler birlikte okunduğunda ortaya çıkan bilanço, yalnızca geçmişte yaşanmış olaylardan oluşmuyor. Cumhuriyet’in haklarla ilişkisi; kazanılan güvencelerin uygulanıp uygulanmadığı, ihlallerin soruşturulup soruşturulmadığı ve yurttaşların devlet karşısında etkili biçimde hak arayıp arayamadığı üzerinden bugün de şekilleniyor.
Etiketler: 10 Kasım, Atatürk, Cumhuriyet, insan hakları, eşit yurttaşlık, Dersim, azınlık hakları, darbeler, OHAL, hukuk devleti











