Kaynağı kim sağlayacak, faturayı kim ödeyecek?
Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefi, santrallerden evlerin ısıtılmasına kadar uzanan büyük yatırımlar gerektiriyor. Bain & Company’nin yeni raporu finansman ihtiyacını gündeme taşırken, uluslararası çalışmalar dönüşümün enerji ithalatını azaltabileceğine dikkat çekiyor. Hanelerin ve çalışanların korunması ise uygulanacak politikalara bağlı.
Türkiye’nin enerji dönüşümünde mesele yalnızca daha fazla güneş paneli ve rüzgâr türbini kurmak değil. Fabrikaların üretim biçimi, binaların ısınması ve ulaşım altyapısının da değişmesi gerekiyor.
Bain & Company’nin 2 Kasım’da yayımladığı çalışmaya göre, Türkiye’nin 2053’e kadar net sıfır dönüşümü için 500 milyar doların üzerinde yatırıma ihtiyacı var. Bu rakam, kesinleşmiş bir kamu harcamasını veya yalnızca devletin karşılayacağı bir faturayı göstermiyor; farklı sektörlerdeki uzun vadeli yatırım ihtiyacına ilişkin bir tahmin niteliği taşıyor.
Net sıfır, insan faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı salımlarının mümkün olduğunca azaltılması ve kalan salımların atmosferden uzaklaştırılan miktarla dengelenmesi anlamına geliyor.
Yatırım yalnızca enerji santrallerine yapılmayacak
Bain’in sektörlere göre yatırım tahminleri şöyle:
| Alan | 2053’e kadar yatırım ihtiyacı |
|---|---|
| Enerji | 210–270 milyar dolar |
| Binalar | 80–200 milyar dolar |
| Sanayi | 70–80 milyar dolar |
| Karayolu ulaşımı | 35–50 milyar dolar |
| Tarım | 25–40 milyar dolar |
Bunlar sektörler için verilen tahmin aralıkları; her birinin üst sınırının gerçekleşeceği kesin bir harcama programı değil. Rapora göre finansmandaki temel güçlüklerden biri, uzun sürede geri dönen yatırımlarla kısa vadeli kredi koşullarının uyuşmaması. Dövizle alınan ekipmanlar da finansmanı zorlaştırıyor.
Kurulu güç ile üretilen elektrik aynı şey değil
Türkiye’nin yenilenebilir enerji yatırımlarındaki büyümesi, fosil yakıtlardan çıkışın tamamlandığını göstermiyor.
Uluslararası Enerji Ajansı’nın Türkiye değerlendirmesine göre, yenilenebilir kaynaklar 2025’te elektrik üretiminin yüzde 43’ünü karşıladı. Ajans, artan talebin karşılanması için yeni üretim kapasitesinin yanında şebeke, depolama ve sistem esnekliği yatırımlarının da gerekli olduğunu belirtiyor.
Bir santralin kurulu gücü, yıl boyunca aynı miktarda elektrik üreteceği anlamına gelmiyor. Güneşlenme, rüzgâr ve yağış koşulları üretimi etkiliyor. Bu nedenle yeni santrallerin sayısı kadar, ürettikleri elektriğin ihtiyaç duyulan zamanda tüketiciye ulaştırılması da önem taşıyor.
Finansman kanalları var; kredi, hibe anlamına gelmiyor
Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın Türkiye’ye ilişkin açıklaması, uluslararası kaynakların yerel bankalar üzerinden yatırımlara aktarılabildiğini gösteriyor. Banka, GEFF programlarıyla 2022–2025 döneminde Türkiye’deki finansal kuruluşlar aracılığıyla 2,2 milyar avronun üzerinde kaynak sağladığını bildiriyor.
Ancak finansman bulunması, maliyetin ortadan kalkması demek değil. Kredinin faizi, vadesi, para birimi ve geri ödeme koşulları; yatırımın bir hane, küçük işletme veya büyük şirket için erişilebilir olup olmadığını belirliyor.
Bu nedenle kamu açısından izlenmesi gereken göstergeler yalnızca açıklanan kredi paketlerinin büyüklüğü değil. Kaynağın kimlere ulaştığı, hangi koşullarla kullandırıldığı ve ölçülebilir enerji tasarrufu sağlayıp sağlamadığı da değerlendirilmek zorunda.
Evlerin faturası düşebilir; başlangıç maliyetini kim karşılayacak?
Enerji verimli bir bina daha az enerji tüketebilir. Ancak yalıtım, pencere değişimi veya ısıtma sisteminin yenilenmesi için önce yatırım yapılması gerekiyor.
IEA, bina yenilemelerinin deprem güvenliği çalışmalarıyla birlikte planlanmasının maliyetleri azaltabileceğini belirtiyor. Hane faturalarının düşürülmesi için de finansman programlarının düşük gelirli ve kırılgan hanelere ulaşması gerektiğini vurguluyor.
Buradaki dağılım sorunu açık: Tasarruf sağlayacak yatırımı peşinen karşılayabilenlerle karşılayamayanlar aynı imkânlara sahip değil. Desteklerin tasarımı, dönüşümün enerji yoksulluğunu azaltıp azaltmayacağını belirleyecek.
Dönüşümün getirisi de hesaba katılmalı
Yatırım tutarını tek başına bir “kayıp” olarak okumak, dönüşümün sağlayabileceği tasarrufu dışarıda bırakıyor.
Dünya Bankası’nın 2022 tarihli Türkiye Ülke İklim ve Kalkınma Raporu, incelediği senaryoda 2022–2040 döneminde 165 milyar dolarlık ek yatırım öngörüyordu. Aynı çalışma, maliyetler hesaba katıldıktan sonra yakıt ithalatındaki azalma ve daha temiz havanın sağlık getirileri başta olmak üzere 146 milyar dolarlık net ekonomik fayda hesapladı.
Bu tutarlar Bain’in 500 milyar doları aşan tahminiyle doğrudan karşılaştırılamaz. Çalışmaların dönemleri, kapsamları ve varsayımları farklı; Dünya Bankası’nın rakamı ayrıca referans senaryoya göre ek yatırımı ifade ediyor. Hiçbiri gerçekleşmesi garanti edilmiş bir sonuç değil.
Çalışanları korumadan adil dönüşüm mümkün mü?
Dönüşüm, bazı sektörlerde yeni iş alanları açarken karbon yoğun faaliyetlerde çalışanları zorlayabilir.
Dünya Bankası’nın sonraki değerlendirmesi, Türkiye’nin net sıfır hedefine ekonomik büyümeyi yavaşlatmadan ulaşabileceğini, ancak bunun yatırım ihtiyacının karşılanmasına ve çalışanların daralan sektörlerden büyüyen sektörlere geçişinin adil biçimde yönetilmesine bağlı olduğunu belirtiyor.
Bu, yalnızca meslek eğitimi verilmesinden daha geniş bir mesele. Yeni işin nerede oluşacağı, ücretinin ne olacağı ve geçiş dönemindeki gelir kaybının nasıl karşılanacağı da planlamanın parçası.
Kamu yararının ölçüsü: Şeffaflık ve erişim
Raporların birlikte ortaya koyduğu tablo, yatırım ihtiyacının büyüklüğü kadar kaynakların kullanım biçiminin de belirleyici olduğunu gösteriyor.
Gazete Tanık’ın bu karşılaştırmadan çıkardığı temel değerlendirme şu: Dönüşümün başarısı, açıklanan milyar dolarlık paketlerle sınırlı ölçülemez. Kamu desteğinin hangi yatırımlara yöneldiği, düşük gelirli hanelerin tasarruf imkânlarına erişimi, çalışanların korunması ve sonuçların kamuoyuna açık biçimde raporlanması da aynı ölçüde önem taşıyor.
Etiketler: Enerji dönüşümü, net sıfır, iklim krizi, yeşil finansman, enerji yoksulluğu, adil geçiş, yenilenebilir enerji











